Në pranverën e vitit 1926, ndërsa shumica e punëtorëve amerikanë ende punonin gjashtë ditë në javë, Henry Ford mori një vendim që do të ndryshonte mënyrën se si bota e kuptonte punën, kohën e lirë dhe produktivitetin. Kompania e tij kaloi në një javë pune pesëditore prej 40 orësh, duke i mbajtur të pandryshuara pagat e punëtorëve.
Në atë kohë, një hap i tillë dukej pothuajse i paimagjinueshëm. Puna në fabrikat e fillimit të shekullit XX ishte rraskapitëse: turne dhjetëorëshe, gjashtë ose madje shtatë ditë në javë. Prodhimi industrial po rritej me shpejtësi të jashtëzakonshme, por punëtorët konsideroheshin si burim i konsumueshëm. Në një sistem të tillë, Ford kuptoi diçka që shumë industrialistë nuk e kuptuan-punëtorët e lodhur nuk janë të mirë as për prodhim dhe as për konsum.
Nuk ishte vetëm humanizëm – ishte edhe strategji biznesi
Megjithëse Ford shpesh paraqitet si një vizionar që kujdesej për punëtorët, burimet historike tregojnë se pas vendimit të tij qëndronte një logjikë ekonomike shumë pragmatike. Që në fillim të viteve 1910, fabrikat e tij përballeshin me një problem të madh të largimit të punonjësve. Puna në linjën e montimit ishte monotone dhe fizikisht e lodhshme, ndaj punëtorët largoheshin masivisht.
Që në vitin 1914, Ford tronditi industrinë kur dyfishoi pagat e punëtorëve në pesë dollarë në ditë dhe e reduktoi orarin e punës në tetë orë. Produktiviteti u rrit ndjeshëm dhe kompania zbuloi se ishte më e lehtë të mbante punëtorët e kualifikuar.
Deri në vitin 1926, Ford shkoi një hap më tej. Ideja e tij ishte e thjeshtë: nëse punëtorët kanë më shumë kohë të lirë, ata do të shpenzojnë më shumë. Dhe nëse shpenzojnë më shumë, do të blejnë edhe automjete të prodhuara nga kompania e tij. Historianët më vonë e quajtën këtë model “fordizëm”- një sistem ku prodhimi masiv varet nga konsumi masiv.
Ford besonte se punëtori nuk duhet të jetë vetëm prodhues, por edhe konsumator. Kështu, fundjava u bë jo vetëm kohë për pushim, por edhe themel i kulturës moderne të konsumit: udhëtimet, sportet, kinematë, blerjet dhe daljet familjare filluan të zhvilloheshin pikërisht falë të shtunave dhe të dielave të lira.
Presioni i lëvizjeve punëtore
Megjithatë, do të ishte e pasaktë ta paraqisnim Ford-in si krijuesin e vetëm të javës moderne të punës. Lufta për një ditë pune tetëorëshe kishte filluar dekada përpara vendimit të tij. Që në shekullin XIX, sindikatat në SHBA dhe Evropë organizonin greva dhe protesta duke kërkuar parimin: “tetë orë punë, tetë orë pushim dhe tetë orë gjumë”.
Pas Luftës së Parë Botërore, Amerika përjetoi një valë grevash masive. Punëtorët nuk ishin më të gatshëm të pranonin kushtet e vjetra të punës. Ford reagoi pjesërisht ndaj këtyre presioneve sociale, duke kuptuar se kushtet më të mira të punës mund të parandalonin pakënaqësinë dhe forcimin e organizimit sindikal.
Prandaj, historianët theksojnë se java pesëditore e punës është rezultat si i luftës së punëtorëve, ashtu edhe i interesave të kapitalit të madh. Ford ishte mjaftueshëm i zgjuar për të kuptuar se më pak orë pune nuk do të thoshin domosdoshmërisht më pak fitim. Përkundrazi, produktiviteti në fabrikat e tij vazhdoi të rritej.
Një trashëgimi që vazhdon edhe sot
Vendimi i kompanisë Ford ndikoi shpejt edhe në industri të tjera. Gjatë dekadave që pasuan, java pesëditore e punës u bë standard në Shtetet e Bashkuara dhe më pas në mbarë botën. Vetëm në vitin 1940, ligji amerikan e formalizoi javën 40-orëshe të punës përmes Aktit për Standardet e Drejta të Punës.
Sot, pothuajse një shekull më vonë, bota po debaton sërish për orarin e punës -këtë herë për javën katërditore. Ironia është se argumentet janë shumë të ngjashme me ato që përdorte Ford në vitin 1926: më pak orë pune nuk do të thotë domosdoshmërisht më pak produktivitet.
Historia na tregon se një nga ndryshimet më të mëdha në botën moderne të punës ndodhi kur industria kuptoi për herë të parë se njeriu nuk është makinë dhe se pushimi, ndonjëherë, mund të jetë investimi më fitimprurës.
Përgatiti dhe përshtati:
WWW.STUDENTËT.MK
