Pse disa njerëz zgjidhin probleme komplekse sikur të ishin një lojë? Kërkimet psikologjike tregojnë për dy zakone që kanë pak të bëjnë me inteligjencën e lindur dhe që mund t’i zhvillojë çdokush.
Shumica prej nesh njohin dikë që zgjidh edhe detyrat më të ndërlikuara mendore sikur të mos kërkonin pothuajse asnjë përpjekje. Ai e kupton një shpjegim kompleks që në fillim dhe shpesh arrin në një përfundim të arsyeshëm ndërkohë që të tjerët ende përpiqen ta kuptojnë pyetjen. Është e natyrshme të supozojmë se njerëz të tillë thjesht kanë lindur me aftësi më të mëdha intelektuale.
Megjithatë, kërkimet mbi ekspertizën sugjerojnë diçka tjetër. Kur psikologët krahasojnë njerëzit që janë të suksesshëm në fusha komplekse me ata që nuk janë, ndryshimi zakonisht nuk qëndron te shpejtësia e të menduarit. Më shpesh, ai lidhet me mënyrën se si ata e organizojnë njohurinë e tyre dhe sa mirë i dallojnë kufijtë e saj.
Të dyja janë zakone, jo dhunti të lindura. Asnjëra nuk kërkon të menduar veçanërisht të shpejtë, por të dyja kërkojnë përpjekje.
Zakoni 1: Ata e organizojnë atë që mësojnë, në vend që thjesht të memorizojnë informacionin
Shumica e njerëzve mësojnë duke grumbulluar informacione. Një fakt i ri ruhet diku në kujtesë dhe mund ta përdorim më vonë nëse arrijmë ta kujtojmë. Njerëzit që duken inteligjentë pothuajse pa përpjekje e përpunojnë të njëjtin material ndryshe. Ndërsa marrin informacione të reja, ata përpiqen të kuptojnë se si lidhen ato me gjërat që tashmë dinë.
Psikologët e quajnë këtë proces grupim– lidhjen e pjesëve të veçanta të informacionit në njësi më të mëdha, të cilat janë më të lehta për t’u menaxhuar. Një mjek me përvojë që shqyrton një raport nuk mendon për 20 pjesë të palidhura informacioni. Në vend të kësaj, ai njeh dy ose tri modele të njohura, ku secili përfshin një seri pjesësh individuale informacioni.
Problemi është se kapaciteti i kujtesës sonë së punës është i kufizuar. Një përmbledhje e kërkimeve mbi ngarkesën njohëse, e publikuar në vitin 2025 në revistën Education Sciences, tregon se kjo është një nga arsyet kryesore pse të menduarit kompleks na duket i vështirë.
Një person që përpiqet të mbajë mend një duzinë faktesh të palidhura në të njëjtën kohë, shpenzon një pjesë të madhe të kapacitetit të tij mendor vetëm duke i mbajtur mend ato. Dikush që i ka lidhur të njëjtat informacione në dy modele të strukturuara mirë, ka mjaftueshëm kapacitet për të menduar më tej rreth tyre. Pikërisht kjo “tepricë kapaciteti” shpesh u duket të tjerëve si një shpejtësi e jashtëzakonshme e të menduarit.
Zakoni që e zhvillon këtë aftësi është në fakt shumë i thjeshtë: përpiquni të shpjegoni me fjalët tuaja atë që keni mësuar, derisa shpjegimi të ketë kuptim të plotë.
Mund të jetë e sikletshme, sepse shpejt zbulon se sa shumë gjëra i marrim si të mirëqena. Një studim i publikuar në vitin 2023 në revistën Judgment and Decision Making shqyrtoi fenomenin e njohur si iluzioni i thellësisë së të kuptuarit. Bëhet fjalë për prirjen e njerëzve të besojnë se e kuptojnë mirë diçka derisa përpiqen të shpjegojnë në detaje se si funksionon dhe më pas zbulojnë se shpjegimit të tyre i mungojnë hapa të rëndësishëm.
Edhe njerëzit që duken natyrshëm inteligjentë përballen me këtë pengesë. Dallimi është se ata e zbulojnë më herët dhe vetë.
Zakoni 2: Nuk e kanë problem të pranojnë se nuk dinë diçka
Zakoni i dytë, në shikim të parë, mund të duket i kundërt me inteligjencën, prandaj shpesh nënvlerësohet. Një studim i publikuar në vitin 2024 në revistën Nature Human Behaviour tregoi se njerëzit u besojnë më shumë shkencëtarëve dhe kërkimeve të tyre kur shkencëtarët janë të gatshëm të pranojnë kufijtë e njohurive të tyre.
Njerëzit vërtet inteligjentë zakonisht i pranojnë këto kufizime shpejt dhe qartë, pa u përpjekur ta fshehin mungesën e njohurive me përgjigje të paqarta.
Në sfond qëndron saktësia metakognitive – aftësia për të ditur se çfarë dimë vërtet dhe çfarë nuk dimë. Kjo është një aftësi e veçantë nga vetë zotërimi i njohurive dhe është e rëndësishme për përdorimin e tyre në mënyrën e duhur. Një person që di më pak, por i kupton mirë kufijtë e njohurive të veta, shpesh do ta përdorë më mirë atë njohuri sesa dikush që di më shumë, por nuk është në gjendje të dallojë faktet e sigurta nga supozimet e veta.
Njerëzit që e kanë të vështirë të thonë “Nuk e di” nuk janë domosdoshmërisht arrogantë. Shpesh ata thjesht përpiqen të mbrojnë reputacionin e një personi të aftë që kanë ndërtuar ndër vite dhe nuk duan ta humbasin. Kjo frikë nuk është krejtësisht e pabazë. Problemi është se përpjekja për të mbrojtur reputacionin e vet mund të shkaktojë edhe më shumë dëm: boshllëku në njohuri që e fshehim në vend që ta pranojmë, nuk do të mbushet kurrë. Prandaj, të thuash “Nuk e di” nuk është shenjë dobësie. Mund të jetë pikërisht pika e nisjes për të mësuar diçka të re.
Përgatiti dhe përshtati:
WWW.STUDENTËT.MK
